Participatie van patiënten in onderzoek

Geschreven door Paul Kleingeld

Thema's - Ervaringsverhalen

Begripsverheldering

Er zijn talloze manieren om de deelnemers aan een onderzoek te beschrijven en in te delen. Voor ons is van belang dat patiënten/consumenten niet uitsluitend als object van onderzoek gelden, maar ook anders in beeld komen.

We bedoelen met onderzoek:

een proces van het verzamelen, ordenen en beoordelen van informatie gericht op het verkrijgen van een beter begrip en/of van nieuwe kennis, en/of van een onderbouwing voor besluitvorming en handelen of van verandering (of het ontdekken van zaken over iets om het dan te veranderen).

We bedoelen met de term onderzoek dus iets anders dan in het zinnetje "de arts onderzoekt de patiënt". Daarbij gaat het om het vinden van oorzaken voor ziekteklachten bij één individuele patiënt en/of het vinden van behandelingsmogelijkheden voor die ene patiënt. Dit geneeskundig onderzoek bedoelen we hier dus niet.

We bedoelen met participatie van patiënten/consumenten dat er door hen actief wordt bijgedragen aan het onderzoek van derden.

Een plechtige term voor bijdragen is "participatie". Omdat het een ingeburgerde term is zullen we hem in de verdere tekst ook niet uit de weg gaan.
We hebben het over onderzoek van derden. Dat houdt in dat we het niet hebben over onderzoek dat wordt uitgevoerd in opdracht van patiënten/consumenten of onderzoek dat door patiënten/consumenten zelf wordt uitgevoerd. Over dergelijk onderzoek is elders op deze website materiaal te vinden.
Onze term patiënten/consumenten staat voor een zeer diverse verzameling van mensen, groepen en organisaties: patiënten, hun naasten, chronisch zieken en gehandicapten, organisaties die de belangen behartigen van deze groepen, organisaties die de belangen behartigen van burgers op het vlak van gezondheidszorg en ziektepreventie, groepen die onderzoek vragen omdat zij te lijden hebben van schadelijke omstandigheden, producten of diensten. We onderkennen daarbij dat er geen eenduidige term is die voor eenieder van de hiervoor genoemde groepen acceptabel is als aanduiding. We onderkennen ook dat er veel invullingen zijn van de definitie van patiënt en van consument. Maar, in de kern is helder dat patiënten/consumenten die betrokken raken bij onderzoek op het gebied van gezondheid en gezondheidszorg en die geen andere 'professionele' rol hebben (als zorgverlener dan wel als beroepsmatig onderzoeker) een duidelijke eigen geluid kunnen inbrengen in het onderzoeksproces.

Er zijn nogal wat voorbeelden van participaties in onderzoek door patiënten/consumenten. Dat roept dan de vraag op "Om wat voor soort participatie gaat het?"
Het kan dan gaan om:

• onderzoek waarbij de onderzoeker patiënten/consumenten geraadpleegd heeft;
• onderzoek waarbij patiënten/consumenten op verzoek van onderzoekers meewerken aan het onderzoek zelf; bij de opzet en/of bij de uitvoering ervan.

Hieronder hebben we een aantal handelingen en gidsen verzameld die ingaan op praktische manieren om vorm en inhoud te geven aan dergelijke bijdragen. Gidsen bedoeld voor patiënten/consumenten zelf, maar ook gidsen die op de eerste plaatst bedoeld zijn voor onderzoekers. Tenslotte een kleine verzameling achtergrond documenten. Onderzoeksrapporten naar de redenen voor en de effecten van participatie, etc.

Handleidingen & wegwijzers

Welke inbreng kunnen patiënten hebben wanneer zij actief betrokken worden bij onderzoek? Eigenlijk is dat een vraag die twee keer beantwoord kan worden. De eerste keer naar patiënten zelf, de tweede keer naar onderzoekers. Het rapport How to get actively involved in NHS, public health and social care research is vooral geschreven voor patiënten. Het is het eerste van vier rapporten die aan patiënten een overzicht gegeven van soorten onderzoek en van de mogelijkheden om door actieve deelname een relevante inbreng te hebben bij onderzoek op het gebied van gezondheid en gezondheidszorg. (De anderd drie delen zijn: 2 Getting started, 3 Finding out more, 4 Jargon Buster.)

In de schriftelijke handleiding Involving the public in NHS, public health, and social care research: Briefing notes for researchers wordt in spiegelbeeld een dergelijk overzicht gegeven aan een lezerspubliek van onderzoekers. Beide rapporten volgen de zogenoemde onderzoekscyclus, en bieden een scala van praktijkvoorbeelden die illustreren op welke wijzen de in algemene termen beschreven mogelijkheden in al eerder uitgevoerd onderzoek zijn waargemaakt. Beide rapporten zijn Engelstalig, verhalen ook over onderzoekspraktijken uit Groot Brittannië. De beschreven ideeën en praktijken zijn niet zo heel erg anders dan die in Nederland. Het enig bezwaarlijke is dat de teksten niet in het Nederlands voorhanden zijn. Verder voor een breed publiek relevant en op een toegankelijke manier opgeschreven.

Overigens is over het louter object zijn van onderzoek ook wel het nodige op te merken. Veel gezondheidsonderzoek wordt gedaan op patiënten en op gezonde vrijwilligers. Dergelijk onderzoek heeft als doel het uittesten van medische technieken en middelen. Dat kan gaan om nieuwe technieken en middelen of om technieken en middelen die reeds breed in gebruik zijn. Bij dergelijk onderzoek zijn er waarborgen van toepassing tegen misbruik van de belangen van degenen die als proefpersoon aan dergelijk onderzoek deelnemen. Die waarborgen zijn gebaseerd op wetgeving, met name de wet medisch- wetenschappelijk onderzoek met mensen. Door onderzoeker worden diverse gedragscodes gehanteerd. Dergelijke codes gaan over zaken waarvoor waarborgen moeten zijn vastgelegd. Omgang met menselijk materiaal, omgang met persoonsgegevens en dergelijke. Door de Stichting Federatie van Medisch Wetenschappelijke Verenigingen in Nederland (FMWV) zijn dergelijke codes opgesteld, ook bij de Koninklijke Academie voor Wetenschappen is een gedragscode opgesteld.
Een gedragscode voor gebruik van persoonsgegevens in sociaal-wetenschappelijk onderzoek is per mei 2003 beschikbaar.

Voorstellen voor medisch-wetenschappelijk en gezondheidswetenschappelijk onderzoek met proefpersonen en patiënten worden tegenwoordig getoetst door een medisch-ethische commissie. Alle gezondheidszorginstellingen waarin medische experimenten plaatsvinden, beschikken over een dergelijke commissie. De Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO), een door de minister van VWS ingesteld college waarborgt een optimale bescherming van proefpersonen betrokken bij medisch-wetenschappelijk onderzoek, zij controleert onder meer de medisch-ethische commissies van de zorginstellingen. Deze commissie heeft ook een informatietaak.

De hierboven genoemde instanties lijken vooral gericht op het bevorderen van onderzoek vanuit de positie en de belangen van het onderzoek en de onderzoekers. Daar is niks mis mee. In Nederland zijn ons echter geen instanties bekend die vanuit de positie van patiënten/consumenten zich richten op ethische aspecten van gezondheids(zorg)onderzoek. Dat is op zich wel een gemis. Dergelijke instanties zijn er wel buiten ons land. Bijvoorbeeld in Groot Brittannië waar een groep actief is onder de naam CERES; een afkorting die staat voor Consumers for Ethics in Research. Zij brengen een interessante nieuwsbrief uit, en op hun website staat veel relevante informatie over rechten en belangen van proefpersonen in biomedisch onderzoek. Dit webadres bevelen we ook aan voor onderzoekers die (sociaal wetenschappelijk) onderzoek doen met kwetsbare en marginale groepen. Onderzoek met mensen die vaak als zodanig genoemd worden, of die zichzelf zo zien: (ex)ggz-cliënten, kinderen, verslaafden, gevangenen, daklozen, mensen met een terminale ziekte, etc.
Tenslotte: er is zelfs een 'underground' Amerikaans web-magazine over het proefpersoonschap. Gepubliceerd voor en door op hen die als medisch proefpersoon door het leven gaan: www.guineapigzero.com.

Literatuur over participatie en bredere achtergrond documentatie

Er zijn diverse rapporten voorhanden waarin wordt nagegaan waarom participatie van patiënten/consumenten in onderzoek van derden nuttig is, en wat de verdere effecten van dergelijke participaties zijn.
Een goede inventarisatie is te vinden in de Australische nota met de titel Statement on consumer and community participation in health and medical research.
Wat dichter bij huis is het rapport Patiëntenperspectief in Onderzoek Mogelijke strategieën. Dit rapport is in opdracht van de stichting PatiëntenPraktijk opgesteld over de situatie in Nederland op dit punt. De auteurs Blume en Catshoek doen verhaal van de vele politiek correcte antwoorden die zij kregen op de vraag naar nut en noodzaak van participatie van patiënten/consumenten in Nederlands onderzoek. Zij analyseren op basis van literatuurstudie en gegevens uit interviews de bestaande situatie en geven aanknopingspunten voor het opbouwen van een 'echte' traditie van het doen van onderzoek vanuit patiëntenperspectief.

Hoe kun je als onderzoeker bij het schrijven van je onderzoeksopzet ruimte inbouwen voor actieve bijdragen van de in het onderzoek kant van patiënten/consumenten? Op deze vraag zijn praktische antwoorden en suggesties te vinden in twee publicaties. Dat zijn Guidelines for participatory research in health promotion en Guidelines for grant applicants about involving consumers.

Tenslotte is er de gids A guide to reimbursing and paying members of the public who are actively involved in research: For researchers and research commissioners, (who may also be people who use services) die concrete richtlijnen geeft bij het vinden van antwoorden op de vraag: kun je patiënten/consumenten ook (financieel) vergoedingen geven voor hun bijdragen aan onderzoek.